Polowanie na dinozaury

Polowanie na dinozaury

Pustynia Gobi uznawana jest za największy
teren zalegania szczątków kopalnych na całej Ziemi

Jacek Pałkiewicz

Krajobraz z pagórkowatego przechodzi w półpustynną stepową równinę porośniętą szczątkową roślinnością, ciągnącą się aż po horyzont. Jest nas pięcioro i na grzbiecie wielbłąda przemierzamy Gobi. Pustynia nie tylko ewokuje legendarne bohaterskie czyny wojowników mongolskich, lecz fascynuje historią tajemniczego zniknięcia dinozaurów. Znajdują się tu bowiem jedne z najbogatszych na kuli ziemskiej złoża skamielin, świadectwo o świecie, który 70 mln lat temu przestał istnieć.
Jedziemy pradawnym szlakiem wielbłądzich karawan, zatem codziennie możemy liczyć na studnie, które człowiek drążył od tysiącleci. Przed zachodem słońca rozbijamy obóz w pobliżu jurty, której mieszkańcy zapraszają nas na nocleg. Pan domu o nieprzeniknionym wyrazie twarzy i surowych, wyrazistych rysach przygląda się nam bez ciekawości, przystępując do stanowiącego niezbędny wymóg gościnności rytuału: częstuje nas tabaką do wąchania i kumysem, czyli poddanym fermentacji mlekiem wielbłądzicy. Kumys orzeźwia, ma przyjemny smak mieszaniny mleka, octu i szampana, ponadto zawiera wiele niezwykle istotnych dla organizmu składników odżywczych.
Pani domu częstuje nas zupą, w której pływają kawałki mięsa, i smacznym suszonym twarogiem.

Nikt nas tu nie pyta, skąd jesteśmy

i dokąd zmierzamy. Podróżujący z nami kosmonauta Gurragczaa mówi, że przybysz może się zatrzymać w jurcie nawet na wiele dni. Nasz gospodarz, który rozumie trochę po rosyjsku, potwierdza skinieniem głowy.
Ruszamy w drogę. Jest coraz goręcej, ale skóra jest zupełnie sucha, każda kropla potu natychmiast wyparowuje. W południe zatrzymujemy się na odpoczynek. Pod płócienną płachtą, która daje przyjemny cień, pijemy kumys, zagryzając sucharami i twardym jak kamień, suszonym baranim mięsem. Termometr wskazuje 35°C, o dziesięć poniżej maksymalnej temperatury w tej strefie i o tej porze roku. Tymczasem w zimie temperatura spada nawet do
-40°C, ustępując tylko rekordowym mrozom na pustyni Kara-Kum.
O godzinie 16 ruszamy. Powietrze nadaje się już do oddychania i możemy iść dalej, nie odczuwając wielkiego zmęczenia. Wielbłądy wyrywają w marszu i zjadają kolczaste krzaki, twarde, jakby były z żelaznego drutu. Są chwile, gdy wszystko wokół wydaje się martwe, ale w tych dniach widzieliśmy gazele, całe mnóstwo jaszczurek, szczuroskoczki, dzikie osły, skrzeczące gekony i parę orłów.
\"Gobi ma w sobie żarliwość modlitwy i martwy chłód przekleństwa\", napisał jakiś kronikarz, a my, którzy od wielu dni przemierzamy te tereny, mamy okazję zrozumieć głębokie znaczenia jego słów. Wspaniałość ustępuje tu miejsca rozpaczliwej pustce, za dnia praży słońce, a nocami umiera się z zimna.
Przed nami rozpościera się Khongoryn Els, czyli piaszczyste góry, 130 km wydm dwustumetrowej wysokości, pejzaż całkowicie odmienny od tego, który oglądaliśmy do wczoraj. Oślepiający piasek, drobniutki i miękki, zmienia kolor w zależności od temperatury powietrza i pory dnia. Z białego staje się czerwonawy, żółty albo różowy. Po przejściu karawany delikatny wiatr natychmiast zaciera nasze ślady i nieogarnione przestrzenie znowu są tak samo dziewicze jak poprzednio, i jak przed wiekami. Od czasu do czasu ogarnia nas trwoga, że

zgubimy drogę albo nie znajdziemy studni

z wodą nadającą się do picia. Tymczasem wielbłądy prą do przodu, niewzruszone jak pojazdy mechaniczne. Powietrze jest rozpalone, bezwiednie nasuwa się myśl o zimnym prysznicu i piwie prosto z lodówki. Musimy jednak zadowolić się kumysem, niestety, ciepłym.
W ciągu jednego dnia udaje nam się zrobić około 30 km, z tego połowę pieszo. Kontynuujemy marsz także po zachodzie słońca. Potem szybko rozbijamy biwak, a małe ognisko umila nam wieczór. Rozkoszny chłód jest rekompensatą za całodzienne trudy i niewygody. Serca przepełnia nam spokój i tak wyciszeni, każdy z nas po swojemu cieszy się widokiem nieba, na którym gwiazdy lśnią jaśniejszym i czystszym niż gdzie indziej blaskiem. Tylko podczas nocy można pojąć cały majestat pustyni.
Wieczorem przygotowujemy wielbłądy do snu. Wiążemy im nogi, żeby nie mogły się zbytnio oddalić. Nadeszła pora jedynego gorącego posiłku, jaki spożywamy w ciągu dnia. Igor, dyżurny kucharz, używa do rozpalenia ognia zwierzęcych odchodów. Zapewniają bardzo gorący żar. Na pustyni nie wyrzuca się niczego. Na kolację jest rosół z gotowanym suszonym mięsem - jak zawsze - łykowatym. Woda z bukłaka jest tak chłodna, jakby dopiero co wyjęto ją z lodówki.
Dziś nareszcie pokonaliśmy ogromny obszar wydm i wkroczyliśmy na szarą, jednostajną równinę pokrytą stwardniałym jak marmur żwirem. Krajobraz jest nieskończenie monotonny, z rzadka tylko trafia się ślad mizernej roślinności. Co jakiś czas pojawiają się białe plamy zeskorupiałej, krystalicznej soli. Świadczą o obecności wody, a powstały wskutek jej odparowywania.
Zachodzące słońce jeszcze bardziej rozpala i tak intensywną czerwień skalistego masywu Bajandzag - płomiennego urwiska. Odblask pada także na nasze twarze i ubrania, oprószone, co zauważamy dopiero teraz, niezmiernie delikatnym i przylegającym jak puder pyłem. Ziemia dinozaurów, właśnie ta z okresu kredowego, wciska się wszędzie, wchodzi nawet pod paznokcie.
Niedługo przed zapadnięciem zmroku docieramy do obozu paleontologów mongolskiej Akademii Nauk. Nieopodal namiotów widnieją odkryte wykopaliska, pośród których rzucają się w oczy

metrowej długości pazury wyrastające spod ziemi.

\"To Galliminus - wyjaśnia jeden z uczonych. - Żył od 150 do 60 mln lat temu. Ten egzemplarz mógł mieć około czterech metrów długości, ale zdarzają się osobniki sześciometrowe. Żywił się roślinami, owadami i małymi gadami”. Należał do rodziny Ornitomimidae, jego nazwa znaczy tyle, co \"naśladowca ptaków\". Przypominał strusia bez piór, z ogonem jaszczurki, małą głową, wielkimi oczami i rogowym dziobem bez zębów. Prawdopodobnie plądrował gniazda innych gadów i wyjadał ich jaja. Długie, silne rogi umożliwiały mu szybki bieg, a utrzymywany w prostej pozycji ogon służył zachowaniu równowagi ciała. Bronił się, kopiąc przeciwnika. Jestem zdumiony i zafascynowany, że tego wszystkiego można się dowiedzieć, badając trochę kości.
Od zarania dziejów środkowa Azja była ważnym miejscem ewolucji ssaków, a pustynia Gobi siedzibą zwierząt o zadziwiającej liczebności i rozmaitości. Dzisiaj obszar ten uznawany jest za największy teren zalegania szczątków kopalnych na całej Ziemi. Światowa sława w dziedzinie najstarszych ssaków kopalnych, prof. Zofia Kielan-Jaworowska z Instytutu Paleontologii PAN w Warszawie, znalazła w tym rejonie odciśnięty na zawsze w kamieniu decydujący moment tytanicznej walki, jaką stoczyli między sobą dwaj potworni, nieprawdopodobnie silni przeciwnicy.
Przyglądamy się wykopaliskom, asystując przy wydobywaniu jaj z odkrytego właśnie gniazda. Na kolanach, gorączkowo, ale zarazem delikatnie, jakby chodziło o noworodka, podnosimy dwa z nich i dokładnie je oczyszczamy. Jedno jest nienaruszone, przypomina duży, wygładzony przez rzekę kamień. Drugie waży około kilograma, ma długość 14 cm i jest nieco nadtłuczone. Przez podłużną szparę dokładnie widać grubość skorupy, wynoszącą 2 mm, oraz miękki środek jaja, który oczywiście uległ krystalizacji. Pracownicy muzeum dysponujący specjalną aparaturą będą mogli stwierdzić, czy wewnątrz tych jaj znajdują się embriony. Skąd tutaj tylko jaja i w dodatku nierozbite? Może matka zginęła w obronie swego gniazda? Może jej szczątki leżą gdzieś w pobliżu? Tyle pytań i żadnej odpowiedzi.
Jaja dinozaurów są rzadkością, toteż władze Mongolii wydały bezwzględny zakaz ich wywozu. Na lotniskach całego świata służby celne interesują się głównie bronią i narkotykami, w Ułan Bator natomiast szukają jedynie kopalnych szczątków. O zakazie przypomina wielki afisz.
Do naszego celu, Dalandzadgadu, zostało mniej niż 30 km. Oznacza to, że jutro nasza przygoda się zakończy. Z trudem przyjdzie nam ponowne włączenie się w tryby czekającej nas rzeczywistości, wyrwanie się z czarownego kręgu delikatnej magii, jaka emanuje z tej ziemi. Jednego jesteśmy pewni: nasza przygoda nie miała nic wspólnego z obrazem świata kreowanym na filmowej taśmie Spielberga, my przeżyliśmy ją naprawdę.

Na podstawie książki Jacka Pałkiewicza \"Pasja życia\" (Wydawnictwo KiW)
Prenumerata na prezent